In december 2024 uiten drie Belgische grootbanken, via een brief aan de toenmalige premier, Brusselse minister-president, ministers van Binnenlandse Zaken en Justitie en burgemeesters van stad Brussel en Elsene, hun bezorgdheid over de toenemende onveiligheid in de buurt van hun hoofdzetels in Brussel (nabij metrostation Naamsepoort). De banken spreken in de brief van “een onrustwekkende toename van het aantal personen die in de omgeving van onze kantoorgebouwen drugs gebruiken, zich prostitueren of zich schuldig maken aan exhibitionisme. Ook het aantal daklozen neemt zienderogen toe.”[1] Een jaar eerder verstuurde de CEO van de NMBS nog een brief naar diezelfde toenmalige Brussels minister-president, federale minister van Mobiliteit, federale minister van Binnenlandse Zaken en burgemeesters van Sint-Gillis en Anderlecht met de vraag om dringend een plan uit te werken om de dramatische veiligheid- en netheidssituatie aan het Zuidstation aan te pakken.[2] Naast het drukste station van het land, is het ook “een internationale hub van het treinverkeer in ons land en de belangrijkste toegangspoort voor internationale reizigers die België bezoeken,” stelt CEO Sophie Dutordoir. In een reactie op de brief laat minister van Mobiliteit Georges Gilkinet (Ecolo) weten dat ook hij “de internationale status van deze twee stations [ook het Noordstation] en het imago dat ze uitstralen van de hoofdstad van Europa” in ere wil herstellen. Volgens alle betrokken bedrijven en politici staat de aantrekkelijkheid van Brussel als zakenstad en de facto Europese hoofdstad op het spel.
In juni 2024 vonden er echter ook verkiezingen plaats, waarna de partijen waarvan vertegenwoordigers in het parlement verkozen werden er 600 dagen niet in slaagden om een coalitie voor een nieuwe regering te vormen. Na meer dan een jaar discussiëren, torpederen en herpositioneren werd op 12 februari 2026 eindelijk een nieuwe meerderheid gevonden, met Franstalige liberale partij MR die de hoogste post van minister-president kon claimen. Boris Dilliès, tot dan toe burgemeester van Vorst, krijgt de eer om het gewest te leiden. Hiermee kwam een einde aan 22 jaar onafgebroken bestuur door de Franstalige socialistische partij PS. Na meer dan 600 dagen passiviteit ten aanzien van de noodkreten van banken en andere partijen, komt de nieuwe regering gestaag op gang. Ongeveer 100 dagen na het aantreden van de regering-Dilliès, is er, samen met de relevante gemeenten, een en ander beslist om de veiligheid rondom de grote stations te verbeteren. Op het niveau van het Brusselse gewest werd een stationsplan aangekondigd met een jaarlijks budget van 10 miljoen euro. Er zouden op korte termijn 60 nieuwe camera’s worden geplaatst en een private firma wordt ingeschakeld om stations Brussel-Zuid en Brussel-Noord eenmalig grondig te reinigen en desinfecteren, waarna structureel onderhoud vlotter zou moeten gaan.[3]
Ondanks die eerste pogingen om op korte termijn resultaten voor te kunnen leggen aan de bevolking, blijft de onvrede bijzonder groot: handelaars in de Brabantwijk stellen gemeente Schaarbeek in gebreke voor de nachtsluiting die hen werd opgelegd binnen een gezamenlijk veiligheidsplan van het Brusselse gewest en gemeenten Schaarbeek en Sint-Joost-ten-Node voor de stationsbuurt van Brussel-Noord.[4] “Maintenant, la nuit, ils font ce qu'ils veulent […] donc le soir, on voit les gens là en train de faire leur trafic de drogue en toute impunité. Personne ne les embête. Donc ils sont là, tranquillement. Et le calme n’est né pas, c’est pas vrai !”[5] De omzet van de handelaars daalde in sommige gevallen met wel 40%. De eyes on de street zijn verdwenen, en de rust keerde niet terug. Tegelijkertijd, in de buurt van station Brussel-Zuid, bouwden buurtbewoners in Kuregem, als protest tegen de aanhoudende sluikstort-problematiek in de wijk, een muur van afval rondom het gemeentehuis van Anderlecht. Daar vraagt de bevoegde schepen voor netheid raad aan de reporter die hem interviewt over de kwestie: “Okay, on embauche de personnel pour apporter plus de contrôle. Mais si déjà la commune a besoin de plus de 24 millions d'euros pour arriver à l'équilibre [budgétaire], comment est-ce qu'on fait pour engager de nouvelles personnes ?” Vervolgens toont de liberale schepen zich nogal afvallig ten aanzien van zijn socialistische burgemeester door het vertrouwen in hem op te zeggen: “Je ne crois pas en mon bourgmestre. Je ne pense pas qu'il soit capable aujourd'hui de prendre ses responsabilités au point de redresser cette commune.”[6] De gemeenten kreunen onder zware begrotingstekorten en verlammende interne conflicten.
Op langere termijn wil de Brusselse gewestregering de stationsbuurt van Brussel-Zuid een grondige transformatie laten ondergaan. Hierbij wordt consequent naar St. Pancras in Londen verwezen als grote voorbeeld. De buurt rondom dat station was sinds het wegtrekken van industriële activiteiten grotendeels verlaten en vervallen. De transformatie ervan werd vervolgens in de vroege jaren ‘2000 ingezet met de komst van de Eurostar. Recenter vestigde Google UK haar hoofdkwartier in de stationsbuurt van St. Pancras en opende iets verderop het shoppingcentrum Coal Drops Yard (beide ontwerpen van het controversiële bureau Heatherwick Studio).[7] Met het vervangen van industriële activiteiten door het nieuwe Knowledge Quarter (waar het Google UK-hoofdkwartier deel van uitmaakt) en met de inhuldiging van Gasholder Park, kunnen we met vertrouwen stellen dat de stationsbuurt van St. Pancras definitief is toegetreden tot het Post-Fordistische tijdperk. Tussen de herbestemde industriële panden worden marktjes georganiseerd waar de in overvloed op Instagram en TikTok getoonde neo-arts-and-crafts-achtige knutselwerkjes worden verkocht. Op een stalen ligger boven de markt staat “keep exploring.” Intussen houden private veiligheidsagenten een oogje in het zeil. De stationsbuurt van Brussel-Zuid daarentegen bevindt zich nog volop in een tussenfase: de oude Cote d’Or-fabriek werd dan wel gesloopt in de jaren ‘80 en later vervangen door een groot kantoorblok (waarmee de bouw van de HST-terminal werd gefinancierd[8]), toch heeft de nieuwe Post-Fordistische logica nog niet echt haar stempel kunnen drukken op de buurt. De kantoorontwikkelingen rondom het station hebben de NMBS en gemeenten ongetwijfeld inkomsten opgeleverd[9] op het moment dat de industriële bedrijvigheid van het Fordistische tijdperk reeds volledig verdwenen was, maar er werd (nog) geen nieuw overtuigend dispositief geïnstalleerd.
Weldra een veiligheidssupplement in Brussel?
Het Brusselse Gewest heeft, met haar ontspoorde begroting en meer dan 600 dagen politieke besluiteloosheid door een regering in lopende zaken, slechts beperkte middelen en tijd om een antwoord te bieden op de prangende netheid- en veiligheidsvragen die haar op het bord werden geworpen. Hoewel het Brussel van de jaren ‘70 en ‘80 waarschijnlijk veel meer leek op het New York van diezelfde periode – betonmaffia, verwaarlozing, verpaupering, … –, kunnen we toch ook een vergelijking maken tussen het New York van de jaren ‘70 en ‘80 en het Brussel van vandaag. Adam Curtis schetst in de documentaire HyperNormalisation de dag waarop het verval van New York in de jaren ‘70 uitmondde in een existentiële crisis voor de stad: “In the early 70s, the middle classes fled from the city. And the taxes they paid disappeared with them. So the banks lent the city even more. But then, they began to get worried about the size of the ever growing debt, and whether the city would ever be able to pay it back. And then, one day in 1975, the banks just stopped. The city held its regular meeting to issue bonds in return for the loans, overseen by the city’s financial controller. (….) The banks were supposed to turn up at 11 am. But it soon became clear that none of them were going to appear. The meeting was rescheduled for 2 pm, and the banks promised they would turn up.”[10]
Uiteindelijk ging de verkoop van de obligaties ook niet door op het latere tijdstip, en eisten de banken inspraak in het bestuur van de stad. Om een overgave aan de bankiers te vermijden, smeekte New York op hulp bij de president, Gerald Ford. De krant Daily News vatte de reactie van de president toen treffend samen: “Ford to city: drop dead.”[11] De argumentatie voor deze afwijzing was dat de situatie van de stad inderdaad catastrofaal was, “but [that it] has been a long time in the making without being squarely faced.”[12] De president wees erop dat het uiteindelijk de taak van de staat New York is om de stad ter hulp te schieten. Uiteindelijk werd door de staat een Municipal Assistance Corporation opgericht om de financiën van de stad op orde te stellen. “Out of 9 members, 8 of them were bankers.”[13] Draconische besparingen werden opgelegd, waardoor ziekenhuizen, bibliotheken, brandweerkazernes, … moesten sluiten. Ook de financiering van publieke woningen door de staat New York, waarvan de helft voor de stad gepland waren, werd stopgezet.[14]
Mathias Vanden Borre, Brussels parlementslid voor N-VA, maakt in een opiniestuk uit 2025 zelf de vergelijking tussen New York in 1975 en Brussel vandaag.[15] Maar de premier van het land, Bart De Wever, van diezelfde partij, lijkt niet van plan om binnen de capaciteiten van zijn functie ervoor te willen zorgen dat het Brussel beter vergaat dan New York: “Ik zal mij gedragen als het IMF,” stelt hij.[16] Niet de naoorlogse suburbanisatie en het wegtrekken van de middenklasse, of de structurele onderfinanciering van het gewest liggen aan de basis van de financiële problemen van de stad. De oorzaak ligt volgens Mathias Vanden Borre, vergelijkbaar met de analyse van Ford in 1975, bij aanslepend wanbeleid van de stedelijke overheid: “jarenlang doet de heersende politieke klasse alsof geld een vanzelfsprekend gegeven is, alsof begrotingstekorten geen consequenties hebben en schulden geen ketenen vormen.”[17] “Roma Ladrona!” of in dit geval “Bruxelles voleuse!” lijkt het Belgische Lega Nord-equivalent vanuit Antwerpen – het Milaan van België – te roepen![18] Tegelijk voelt men zich in Brussel net benadeeld. Nadat er in augustus 2026 twee schietpartijen op nog geen 24 uur tijd plaatsvonden in Sint-Gillis, reageert burgemeester Jean Spinette woedend: “Brussel moet worden gerespecteerd,” stelt hij, en verwijst vervolgens naar de volgens hem oneerlijke verdeling van de middelen voor de Federale Politie, waar Antwerpen meer steun dan Brussel zou krijgen.[19] Of de verdeling van de middelen van de Federale Politie daadwerkelijk oneerlijk is, is niet het onderwerp van deze tekst, en met de Italiaanse verwijzingen dwalen we af van de vergelijking met New York. Punt is vooral dat Brussel, net als New York, niet zal kunnen rekenen op de andere overheden van dit land. Het staat er alleen voor, overgeleverd aan de grillen van de drugsbendes en de financiële markten.
Tijdens de periode na de verkiezingen werd de kredietrating van het Brussels gewest door Standard & Poor’s verlaagd van A+ naar A met een negatief vooruitzicht. Belfius besliste om vanaf 2026 een kredietlijn van een half miljard euro voor het Brussels gewest stop te zetten.[20] De vrees begon te groeien dat na Belfius ook ING haar kredietlijn van een half miljard euro zou opzeggen: “met het wegvallen van de kaskredietlijnen van zowel ING als Belfius verliest het Gewest in totaal één miljard euro aan liquiditeitsruimte, (…) zonder adequate vervanging riskeren we, zoals eerder gezegd, een shutdown waarbij het Gewest zijn facturen niet meer tijdig kan betalen,” aldus Dirk De Smedt, liberaal minister voor begroting.[21] Persagentschap Belga vernam uit goede bron dat de beslissing voor de stopzetting van de kredietlijn eigenlijk al genomen was en verspreidde dit nieuws. Maar daarop maakte ING bekend dat de beslissing helemaal nog niet definitief genomen was, en dat overleg met minister De Smedt nog mogelijk was.[22] Dit alles vond plaats tijdens de periode waarin Brussel slechts een regering in lopende zaken had. Sinds het aantreden van de regering-Dilliès is minister De Smedt erin geslaagd om, bovenop de opnieuw verkregen lijn van ING, nieuwe kredietlijnen te verkrijgen van andere banken: tweehonderdvijftig miljoen bij Deutsche Bank, vijftig miljoen bij Belfius[23], en recenter nog tweehonderdvijftig miljoen bij Banco Bilbao Vizcaya Argentaria.[24] Maar deze financiële ademruimte zal niet zonder voorwaarden verkregen zijn, want minister De Smedt laat geen kans liggen om verklaringen als de volgende af te leggen: “we wijken niet af van onze ambitie: een begroting in evenwicht in 2029. Het regeerakkoord is daar duidelijk over. Als we merken dat die doelstelling in het gedrang komt, moet iedereen extra inspanningen leveren.”[25] Op een budget van rond de 8 miljard euro bedroeg het tekort in 2025 nog 1 miljard euro.[26] Om tot een begroting in evenwicht te komen in 2029, zal het gewest in 4 jaar tijd dus het budget met 12% moeten inkrimpen, of nieuwe inkomsten moeten vinden.
Om de geplande besparingen te realiseren is de gewestelijke sociale huisvestingsmaatschappij begonnen met de verkoop van enkele gebouwen.[27] Dit alles vindt plaats op een moment dat 59.000 gezinnen op de wachtlijst voor een sociale woning staan. Tegelijkertijd voert de MR een strijd om de geldverslindende machine politics van de PS met wortel en al uit te roeien uit het gewest. Zo blokkeert de MR de uitbetaling van 131 miljoen euro aan de gewestelijke sociale huisvestingsmaatschappij totdat de controversiële PS-voorzitter van de Anderlechtse Haard, Lotfi Mostefa, opstapt.[28] Dat daarmee waarschijnlijk de ontwikkeling van nieuwe grote sociale woonwijken zoals Petite Île in Anderlecht in het gedrang komen, is blijkbaar een bijkomstigheid.[29] Binnen het kader van onderhandelingen over een misschien op andere vlakken wel heel zinvolle rationalisering van de Brusselse sociale huisvestingsmaatschappijen oppert liberaal minister van Begroting De Smedt om de sociale huurprijzen te verhogen, waar de PS zich uiteraard weer tegen verzet.[30] Binnen deze strijd tussen meerderheidspartijen is de bevolking slechts collateral damage. En hoewel regering-Dilliès zich, zoals reeds besproken, heeft voorgenomen om de stationsbuurten van Brussel-Zuid en Brussel-Noord op te waarderen, in functie van de reputatie en aantrekkelijkheid van de stad voor investeerders en gezinnen, zal komende jaren moeten blijken of het effectief lukt om de tientallen miljoenen die hiervoor werd gebudgetteerd ook daadwerkelijk vrij te maken en te besteden[31] – en of dat zal volstaan voor de banken, die enerzijds een propere stad eisen, maar anderzijds hun financiële diensten voor de stad dreigen op te zeggen als het begrotingstraject richting een evenwicht in 2029 niet wordt gehandhaafd.
In Amerikaanse steden bestaat sinds de jaren ‘80 het concept van de Business Improvement District (BID). Dit zijn stadsdelen waar ondernemers op eigen initiatief bovenop de normale belastingen aan de stad nog een extra bedrag betalen. De stad stort dit extra bedrag door naar het door de ondernemers zelf beheerde BID, dat met behulp van private veiligheidsagenten en andere ingrepen de wijk veilig en proper houdt. Het betreft hier met andere woorden een extra veiligheid- en netheidssupplement bovenop de standaard formule die de overheid aanbiedt aan haar ‘klanten’… . In het verpauperde New York van begin jaren ‘80 ontstonden BIDs als antwoord op een stadsbestuur dat, na het nipt vermijden van het faillissement van de stad in 1975, al jaren zwaar had moeten bezuinigen. Gevolg is dat een deel van de taken van de overheid worden overgedragen aan ondernemers en private actoren binnen bepaalde wijken. De toegenomen invloed van private actoren, impliceert natuurlijk ook dat de belangen van deze actoren centraal staan in de activiteiten van het BID – wie betaalt, die bepaalt. Zoals Sharon Zukin het stelt: “these associations work to raise property values in and around public spaces, which cannot be done if homeless men and women sleep on park benches, muggers threaten shoppers, walls and lampposts are covered with graffiti, and cities fail to provide the basic services of street cleaning, trash collecting, and policing.”[32]
Zukin heeft het bijvoorbeeld over de Greenmarket op Union Square in New York.[33] In de jaren ’70 was de meerderheid van de overdekte marktplaatsen in New York verlaten en verwaarloosd, terwijl de nog overblijvende markten steeds meer klanten verloren aan suburbane shoppingcentra. Op aandringen van stadsactivisten die, naar het voorbeeld van ‘het Europese dorpsplein’, terug een markt wilden, werd het Greenmarket-systeem opgericht: een keten van markten op pleinen in de stad die lokale producten aanbieden. Ongeveer gelijktijdig met de oprichting van een BID voor de buurt rondom Union Square, toen een eerder groezelig plein dat volgens bedrijven in de buurt verder dreigde te verloederen, werd ook een Greenmarket op Union Square gestart. Vanzelfsprekend werd de komst van de markt toegejuicht door het BID.[34] Vanzelfsprekend, omdat de handelaars van de markt functioneren als “eyes on the street”, zoals Jane Jacobs het prijzend verwoordde – daar wijst Zukin ons op.[35] De handelaars die permanent een oogje in het zeil kunnen houden, zijn een perfecte aanvulling op de activiteiten van het BID, “[that] put a phalanx of street cleaners and security guards to work." En in het geval van het Union Square BID was zelfs een ex-politieagent aangeduid als hoofd van het private veiligheidsteam, om de samenwerking met de lokale politie te versoepelen.[36] Het park van Union Square werd in opdracht en op kosten van het BID heringericht met minder beplanting en heldere zichtlijnen om het veiligheidsgevoel en de netheid te verhogen. En merk trouwens op: de voorzitter van de handelaarsvereniging van de Brabantwijk aan Brussel-Noord, waarover het eerder in de tekst nog ging, is een ex-politieinspecteur die 10 jaar in de wijk actief was en momenteel ook in het Brussels Parlement zetelt voor coalitiepartij Les Engagés.[37]
In Frankfurt, net als Brussel een echte Eurocratenstad, hebben enkele grote bedrijven, waaronder Deutsche Bank, Bank of America en Nestlé, in 2024 het BHV Corporate Initiative opgestart.[38] Binnen het kader van dit initiatief dragen de participerende bedrijven structureel een som geld bij om sociale initiatieven in het Bahnhofsviertel, de stationsbuurt waar hun hoofdzetels gevestigd zijn, te steunen. Net als in Brussel, is er vooral sinds de pandemie in de Frankfurtse stationsbuurt een enorme toename aan daklozen en dakloze druggebruikers. De projecten die momenteel gesteund worden door het BHV Corporate Initiative zijn een gebruikersruimte, een plek die warme maaltijden aanbiedt aan daklozen en een medische spoeddienst. Net als bij het BID in New York betalen ook hier dus grote bedrijven van een bepaalde buurt dus structureel een som geld (weliswaar geen echte tax) om bij te dragen aan het welzijn, of de hygiëne, van de wijk. Maar aan de aard van de gesteunde projecten is duidelijk te zien dat dit initiatief eerder een Rijnland-model-karakter dan een Angelsaksisch karakter heeft. “As corporate citizens, we want to exercise our social responsibility,” stelt de CEO van Deutsche Bank. Toch wil een bank natuurlijk, ook binnen het Rijnland-model, return on investment. Het eigenlijke doel is dan ook “unlocking the district’s full potential,” zoals de CEO het verwoordt, want “the station district has great economic, cultural and social potential,” en dus, “in order to harness this, the current problems need to be tackled on a lasting basis.”[39] Over enkele jaren kunnen we, nogal simplistisch gesteld, mits toegang tot de nodige financiële informatie, de gestegen waarde van de kantoorgebouwen naast de kostprijs van een opgekuiste wijk leggen, om te weten of de banken goede zaken hebben gedaan. De aanpak is dan wel zachter dan bij een BID in New York, en de gesteunde initiatieven zullen zonder enige twijfel van enorme betekenis zijn voor sommigen, toch is uiteindelijk de drijvende kracht achter zowel een BID als achter het BHV Corporate Initiative redelijk gelijkaardig.[40]
Terwijl budgettaire krapte op alle relevante bestuurlijke niveaus de ruimte voor ambitieuze politiek serieus beperkt, wil de liberale Brusselse minister-president van een, op moment van schrijven, relatief jonge regering met volle bevoegdheid, een echt law & order-beleid voeren en een economische renaissance van de stad laten inluiden. De consequente verwijzing naar St. Pancras als voorbeeld voor de te herontwikkelen stationsbuurt van Brussel-Zuid geeft de indruk dat het gewest (of toch de MR) minder dan Frankfurt interesse heeft in een Rijnland-achtige aanpak. De nadruk zou veel meer liggen op aantrekken van nieuwe, ‘innovatieve’ bedrijvigheid, nieuwe shoppingzones, … kortom: het definitief installeren van het post-Fordistische dispositief rondom de stationsbuurt (en daarbuiten). Tegelijkertijd tonen de eerste projecten binnen het stationsplan dat de aanpak genuanceerder is. De MR is dan ook niet de enige partij in de regering. De nieuwe invulling van enkele lang leegstaande ruimtes onder de spoorwegen bij Brussel-Zuid zouden, naast ruimte voor commerce ook enkele meer sociale delen krijgen, zoals bijvoorbeeld een publiek toegankelijke douche.[41] De vraag is of het gewest, met de budgettaire krapte die er heerst, de mogelijkheid en wil zal blijven hebben om het sociale luik van het stationsplan te financieren. En zullen de nieuw aangetrokken bewoners en bedrijven tevreden zijn met de veiligheidsperceptie die het gewest hen momenteel kan bieden? Of zullen zij het heft in eigen handen willen nemen? Hoewel er dus nog geen sprake van is, zijn de stimulansen alvast aanwezig voor Boris Dilliès en zijn regering om een BID-achtige aanpak in bepaalde Brusselse wijken te overwegen. Om het in de woorden van Dilliès zelf te zeggen: we zullen zien.[42]
Restauratie van de burgerstad
Maar naast de voorspelling van een politiek feit, een voorspelling die uit kan komen, of niet, is er een fundamentelere zaak die moet worden aangekaart. De MR, en in het bijzonder Boris Dilliès en Audrey Henry, willen de stad weer verfraaien. Wat zij uiteindelijk proberen te doen, is angst van de stad tegengaan door de stad tot shoppingcentrum om te vormen.[43] Erfgoed moet worden hersteld, graffiti verwijderd, vuilnis en aanverwante wezens opgeruimd, .... De betonblokken van Elke Van den Brandt signifiëren op semiotisch vlak nog te sterk een politieke daad. Los van een inhoudelijk standpunt over mobiliteit is het beeld van de betonblokken voor de MR problematisch, “omdat ze het imago van onze hoofdstad aantasten en de anarchistische bezetting van de openbare ruimte normaliseren,” aldus Audrey Henry.[44] Want tegenover het aangelegde publieke domein zijn de betonblokken een expliciete ingreep, die nog niet door middel van definitieve heraanleg tot niet in vraag stelbare status quo werd omgevormd. Maar in de stad van de MR is daar geen ruimte voor, want in een shoppingcentrum is er geen politiek, wrijving of conflict, slechts handel en consumptie. Hier kan worden gewezen op wat op het eerste zicht een contradictie lijkt: net zoals de N-VA in andere regeringen, wil de MR net het primaat van de politiek weer herstellen. Maar dit primaat van de politiek is uiteraard het primaat van hun politiek: het afbouwen van de staat (kleiner overheidsbeslag, minder regulering, ...), het faciliteren van de vrije markt (versoepeling van de arbeidsmarkt) en het behartigen van de belangen van de ondernemersklasse. Hiermee is de ogenschijnlijke contradictie alweer opgelost. De betonblokken van Van den Brandt staan voor de MR op semiotisch vlak gelijk aan de rode regenjassen van een vakbondsbetoging – en ze blokkeren trouwens beide het verkeer![45]
Een esthetische stad is een veilige stad, zegt Dilliès.[46] Maar om welke esthetiek gaat het? Waarschijnlijk schatten we de MR – en trouwens elke hedendaagse politieke partij in België – te hoog in als we verwachten bij hen een uitgewerkte esthetische visie te vinden. Maar in grote lijnen kunnen we stellen dat de esthetiek van de MR de esthetiek van de restauratie is. Make x great again, is uiteindelijk de essentie van het narratief van de MR – zonder hierbij meteen te impliceren dat de MR op elk vlak gelijk staat aan Trump, hoewel er parallellen zijn. Na decennia van socialistisch bestuur, stadsvlucht en verval, wil de MR Brussel nu opnieuw tot burgerstad omvormen. En een burgerstad is vooreerst een nette stad, want het burgergezin houdt niet van ongeregeldheden. De bevestiging van de netheid als esthetische principe van de MR vinden we bij Audrey Henry, die een variatie brengt op het thema van Boris Dilliès: “een nette en onderhouden omgeving is een veiligere omgeving. Veiligheid en netheid moeten hand in hand gaan.”[47] De esthetiek van de MR is dan ook in grote mate de afwezigheid van een echte esthetiek.[48] Afgezien van enkele in ere herstelde monumenten die dienen voor stadsmarketing – en de herbevestiging van de restauratie van de burgerstad[49] – dient de stad vooral de neutrale drager van de shopping experience te zijn. De stad moet leesbaar zijn voor de consument, maar mag de aandacht niet zelf opeisen. “What the hell am I going to do architecturally with a 500.000 square foot shopping mall? I haven’t a clue, right. What kind of architecture do they need? And they don’t need architecture, they need signage!”[50] Want wanneer de stad als dusdanig de aandacht opeist, dan komt de politieke dimensie van polis aan het licht. Bij de MR begint de restauratie van de stad bij het beeld: een nette stad trekt ondernemers en consumenten aan, die nieuwe groepen zorgen voor jobs en belastinginkomsten, waardoor vervolgens de algemene welvaart en orde toeneemt.
Het is echter ook mogelijk om de causale keten om te draaien, door, in plaats van bij het beeld te beginnen, in eerste instantie het beleid te richten op de humanitaire crisis die in de Brusselse straten, stations en huisjesmelkerspanden woedt. Terecht wordt er met bezorgdheid gewezen op de alles infiltrerende drugshandel en het bijbehorende geweld, waarvoor ongedocumenteerden en daklozen, net vanwege hun precaire situatie, als wegwerp-pionnen worden ingezet.[51] Maar wanneer er sinds de covid-pandemie een kwart meer daklozen zijn[52], dan stellen de keurige burgers de ethiek van bijvoorbeeld de grotendeels private woningmarkt in Brussel uiteraard nog steeds niet in vraag. Welke esthetiek zou er worden voortgebracht door een samenleving die niet het beeld maar de solidariteit vooropstelt? Vermoedelijk niet die van de MR.