Geert Van Istendael heeft Antwerpen eens een paaldorp aan de Schelde genoemd. “Ik weiger dat paaldorp aan de Schelde uit vrije wil te bezoeken.”[1] Ik meen me te herinneren dat hij dit ook eens in een interview heeft gedaan, al kon ik dat nergens terugvinden, en baseer me dus op een herinnering die mogelijks een eigen leven is gaan leiden. In mijn herinnering van het interview werd Antwerpen in contrast geplaatst met Gent en Brussel. Deze twee steden werden voorgesteld als daadwerkelijke steden met een rijke geschiedenis en lange stedelijke traditie, terwijl Antwerpen slechts een handelspost aan een rivier was - nederzetting met commercieel doel, halteplaats voor handelsgoederen in plaats van centrum van cultuur, oppervlakkig, leeg.
Ik weet niet meer wie dit verband heeft gemaakt - het komt zeker niet van mezelf - maar er is een verband te leggen tussen Antwerpen, Amsterdam en New York. De val van Antwerpen in de 16e eeuw leidde tot een enorme vlucht van Protestanten, waaronder veel handelaars en intellectuelen, naar voormalig vissersdorp Amsterdam, dat vervolgens, mede door de instroom vanuit Antwerpen, in de 17e eeuw opbloeide en haar Gouden Eeuw beleefde (terwijl Antwerpen terugviel en gebukt ging onder Spaans bestuur). In diezelfde eeuw werd de nederzetting en handelspost Nieuw-Amsterdam opgericht door de West-Indische Compagnie en werd er door de Nederlanders een fort gebouwd op de zuidelijke punt van het eiland Manhattan. Later werd deze plek door de Britten omgedoopt tot New York en vandaag is het One World Trade Center hét centrum van Lower Manhattan en de financiële wereld.
“In 1807 Simeon deWitt, Gouverneur Morris and John Rutherford are commissioned to design the model that will regulate the "final and conclusive” occupancy of Manhattan. Four years later they propose - above the demarcation that separates the known from the unknowable part of the city - 12 avenues running north-south and 155 streets running east-west. With that simple action they describe a city of 13 x 156 = 2,028 blocks (excluding topographical accidents): a matrix that captures, at the same time, all remaining territory and all future activity on the island. The Manhattan Grid.”[2]
Het gridpatroon van de straten van Manhattan is reeds een aankondiging of eerste instantie van de kapitalistische stad zonder centrum, zonder hart, in principe eeuwig uitbreidbaar. Maar Los Angeles is de echte voleindiging van deze evolutie van de moderne, kapitalistische stad tot postmoderne, post-fordistische post(-mortem)-stad:
“Het grid, dat voor een groot deel van dit gebied als 'onderlegger' dient, loopt zelfs zonder onderbreking tot ver in de woestijngebieden door, vooruitlopend op weer nieuwe stadsuitbreidingen. Deze zogeheten sprawl verloopt razendsnel en nagenoeg ongecontroleerd. In het noorden, voorbij de heuvelrug waar onder andere Hollywood tegenaan is gebouwd, zijn al hele woestijnsteden verrezen, vaak in quasi-Spaans-koloniale stijl, en ook de uitbreiding in oostelijke richting gaat onverdroten voort. Ook ten aanzien van natuurlijke barrières verloopt die uitbreiding grenzeloos: heuvels of rotspartijen die in de weg staan worden eenvoudig 'gladgestreken'. Projectontwikkelaars schrikken er evenmin voor terug de unieke en zeldzame Joshua Trees in de woestijngebieden weg te bulldozeren om de droom van LA levend te houden: de droom van een luxe eengezinswoning in een veilige en natuurlijke omgeving.”[3]
De verwijzingen naar deze twee extreme Amerikaanse steden om de Houthavens en NDSM te kaderen is zwaar overdreven, uiteraard. Naar Amerikaanse normen zijn dit idyllische New Urbanism-wijken waar niets op valt aan te merken. Maar vanop het verhoogde busstation van Amsterdam-Centraal bekeken (waar de bus richting de Houthavens kan worden genomen) lijken deze nieuwe wijken wel mysterieuze, centrum-loze paaldorp-forenzen die, zonder zich op een of andere manier ten aanzien van het centrum te verhouden, in snel tempo blijven ontspruiten om een antwoord te bieden op de zware wooncrisis waaronder Nederland momenteel gebukt gaat.
Op moment van schrijven mogen er nog aanzienlijke vastgoedontwikkelingen verwacht worden in volgende havengebieden: Overhoeks, het Cruquiuseiland, het Zeeburgereiland, het Strandeiland, …. En ook op andere plekken in Amsterdam, zoals de Zuidas, het Amstelkwartier, gebied Amstel III, bij Sloterdijk, … worden in snel tempo nieuwe buurten uit de grond gestampt. Intussen stelt de liberale partij D66 in hun verkiezingsprogramma voor de verkiezingen van 29 oktober 2025 voor om een nieuwe stad, IJstad, op een op te spuiten eiland te bouwen tussen Amsterdam en Almere. De bedoeling zou zijn om daarmee 60.000 nieuwe woningen te bouwen, naast 30.000 bijkomende woningen die met deze ingreep zouden kunnen worden gebouwd in Almere zelf, in de geplande nieuwe wijk Pampus. IJstad is slechts 1 van de 10 nieuwe steden die de partij in heel Nederland wil bouwen.[4]
Denkend aan de woestijnsteden bij Los Angeles met McMansions in quasi-Spaans-koloniale stijl, valt op dat de façades van veel gebouwen van de Houthavens graag teruggrijpen naar niet enkel 19e eeuwse gevels uit Amsterdam, maar ook refereren naar de grachtenpanden die in de Gouden Eeuw van de stad zijn opgetrokken. De activiteiten van de conquistadores in Amerika en de activiteiten van de West- en Oost-Indische Compagnieën die welvaart brachten naar Amsterdam kunnen toch ingedeeld worden bij de eerder zwart-achtige pagina’s van de geschiedenis van de mensheid. Het perfect onderhouden groen en algehele zachte uitstraling van de wijk - ook de niet historiserende hedendaagse gebouwen zijn niet weerbarstig genoeg om hier afbreuk aan te doen - krijgen daardoor een enigszins wrange bijsmaak.
In de Houthavens krijgt men de indruk dat er de afgelopen decennia, de vorige eeuwen, niets is gebeurd. Omdat de wijken zo een zachte, bij momenten historiserende uitstraling hebben, lijken ze in het verlengde te liggen van het centrum van Amsterdam, in het verlengde van de Gouden Eeuw dus. (Terwijl het tegelijkertijd lijkt alsof de wijken zich op andere manieren totaal niet ten aanzien van het centrum verhouden.) De Verlichting, de instrumentele rede die leidde tot de de drang tot beheersing van eerst natuur en vervolgens de mens zelf, het imperialisme, kolonialisme en kapitalisme, die van deze drang tot beheersing en instrumentalisering van de wereld de meest concrete uitdrukking zijn, hebben in de 20e eeuw toch geleid tot de allergrootste catastrofen die hun stempel op Europa en heel de wereld hebben gedrukt? In Rotterdam, bijvoorbeeld, is de ervaring dat er een onherroepelijke breuk met de wereld van gisteren heeft plaatsgevonden onontkoombaar. Maar ook in veel Duitse steden, met sobere naoorlogse wederopbouw-architectuur in het voormalige West-Duitsland en grote Plattenbau-complexen in Oost-Duitsland, en in Franse steden met hun villes nouvelles, is de breuk voelbaar. In Amsterdam lijkt het heden op één of andere manier, waarop ik mijn vinger niet goed kan leggen, nog in rechtstreekse verbinding te staan met de wereld van voor de catastrofen. Maar dit gevoel kan heel snel omslaan naar het gevoel te vertoeven in het meest ge-Disney-ficeerde centrum van Europa - McGrachtenpandjes aan de dokken. Men wil de breuk verdoezelen…
[work in progress]
Foto's genomen te Amsterdam, september 2025.
Voetnoten
Pagina aangemaakt: 9 oktober 2025
Laatste wijziging: 20 oktober 2025